holthuislogo
logopsychologiekleur

Agressieve beeldbuis kinderen

Kinderen kijken dagelijks naar een behoorlijke portie geweld op de tv. Wat ze op het scherm zien, zet niet direct aan tot imitatie maar maakt ze volgens velen wel meer ontvankelijk voor het gebruik van geweld als oplossing bij conflicten. Een interview met Tom van der Voort over de mogelijke invloed van televisiegeweld. Welke rol speelt de televisie in het leven van een kind? 

Martin Broekhuis

Toen eind 1992 in Italië een serie moorden werd gepleegd, wezen velen al snel in de richting van televisie en film. De jonge moordenaar zou geïnspireerd zijn door films als Basic Instinct en Thelma & Louise. Hoe voorbarig deze conclusie was bleek echter al snel: zij was niet gebaseerd op uitspraken van de echte dader, maar op uitspraken van een jongen die zich, uit drang tot zelfvernietiging, had aangegeven als moordenaar. De volgende die aan de bel trok, was de Britse premier Major. In maart vorig jaar deed hij een oproep tot minder geweld op televisie. Aanleiding voor zijn pleidooi was de gruwelijke moord op de twee jaar oude peuter James Bulger door twee tienjarige jongens. Bij een van de jongens was thuis een videoband gevonden van de horrorfilm Child's Play 3. Hoewel de premier dit nooit uitsprak, suggereerde hij sterk dat het zien van geweld op de televisie de oorzaak was van dit drama.
De televisie wordt steeds vaker als zondebok aangewezen wanneer er sprake is van agressie of misdrijven met geweld. Vooral het fictieve geweld in films en series zou kinderen tot gruwelijke daden kunnen aanzetten. Deze kritiek is op zijn minst ongenuanceerd. Enerzijds omdat het aantal misdrijven door kinderen, mocht de invloed van televisie werkelijk zo groot zijn, veel hoger zou moeten liggen. Anderzijds omdat het sterk de vraag is of deze jonge criminelen geen andere bron van inspiratie hadden gevonden als er geen televisie was geweest. Dat wil niet zeggen dat er geen enkele relatie is tussen geweld op televisie en agressie van kinderen, maar deze is lang niet zo rechtlijnig als wordt gesuggereerd.

HET TOEGANKELIJKE MEDIUM
Tom van der Voort is bijzonder hoogleraar in de Studie van Kind en Media aan de Rijksuniversiteit Leiden. "In de tijd dat er nog geen televisie was, bestond er een discussie rond de invloed van boeken. Men was toen bang dat met name labiele kinderen in de verleiding zouden worden gebracht door de beschreven gebeurtenissen. Nu is de televisie een frequent gebruikt medium. Kinderen besteden tegenwoordig aanzienlijk meer tijd aan het kijken naar televisie dan er vroeger werd besteed aan het lezen van boeken. De tv is voor iedereen een erg toegankelijk medium, je hoeft er de deur niet eens voor uit."
Een kind van vier jaar besteedt per dag gemiddeld één uur aan het televisiekijken. Op een leeftijd van twaalf jaar ligt dit gemiddeld op twee uur per dag. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het medium een belangrijke bron van informatie en inspiratie kan zijn, zowel voor het denken als voor het doen van het kind. Door televisie wordt het kind geconfronteerd met beelden waarmee het in het dagelijks leven niet of nauwelijks in aanraking zou komen. Series als The A-Team, Miami Vice en Tour of Duty laten geweldsvormen zien die geheel nieuw zijn voor een kind dat in Nederland is opgegroeid. Het gevaar van dit soort beelden is dan ook dat het kind gedragsvormen leert kennen die het zelf normaal niet zou vertonen.
Het gevaar ligt echter niet in directe imitatie. Veel van het gedrag dat in gewelddadige films en series voorkomt is immers niet direct te imiteren. Voorzover de beelden uitnodigen tot nadoen, zal dit meestal in een onschuldige vorm gebeuren, door bijvoorbeeld het zwaaien met speelgoedpistolen of het naspelen van schijngevechten. Zelfs in het geval dat het geweld wel te imiteren is, zoals bij een 'gevecht van man tot man' zal een kind daarvoor de mogelijkheden missen en zijn er meestal volwassenen in buurt waardoor een vechtpartij niet zo snel uit de hand loopt.

ACCEPTATIE VAN GEWELD
Belangrijker dan de directe gevolgen zijn dan ook de indirecte gevolgen van het zien van televisiegeweld. Van der Voort: "In plaats dat het gruwelijke moorddadige gedrag rechtstreeks wordt nagebootst, ligt het meer voor de hand dat televisie invloed uitoefent op de houding die kinderen aannemen ten aanzien van geweld. Geweld kan meer en meer geaccepteerd worden als middel om problemen op te lossen.
Dat hangt niet alleen af van de hoeveelheid geweld in een film of serie, maar ook van de context.Wanneer een filmheld, na de gewelddadige oplossing van een probleem, juichend wordt binnengehaald, zal dit de aantrekkelijkheid van geweld vergroten. Wanneer daarentegen ook het lijden van slachtoffers en hoofdrolspelers in beeld wordt gebracht, zal dit de agressie minder aantrekkelijk maken.
Naast deze invloed op normbesef, kan de televisie ook invloed hebben op de emotionele reacties van het kind. Volgens Tom van der Voort ligt aan de acceptatie van geweld een vorm van gewenning ten grondslag. "Door het veelvuldig kijken naar het zelfde type geweldsbeelden, zullen de angstreacties afstompen. Kinderen zullen dan niet of minder bang zijn voor die geweldsbeelden. Geweld wordt steeds meer gewoon gevonden." Een sluimerend effect: als zich in het dagelijks leven een situatie voordoet die tot een gewelddadige reactie uitlokt, zal er minder aarzeling bestaan daaraan toe te geven.
Bovendien ontstaat bij tv-beelden, in tegenstelling tot bij de meeste andere media, bij het kind een fysiologische activatie die belangrijke invloed kan hebben op het gedrag. De beelden zijn levensecht en het inlevingsvermogen van het kind is groot. De personages in een film hebben een eigen gezicht, de lijn van het verhaal is dwingend, niets wordt aan de fantasie van het kind overgelaten. De lichamelijke opwinding is echter veelal van korte duur. Of deze ook tot gewelddadige reacties leidt, is afhankelijk van het kind en de situatie.

WERKELIJKHEIDSGEHALTE
Uit onderzoek is duidelijk geworden dat de 'kwaliteit' van het getoonde geweld belangrijker is dan de kwantiteit. In tekenfilmseries als Tom & Jerry en Roadrunner komt extreem veel geweld voor. In Tom & Jerry bestoken kat en muis elkaar met bommen, geweren en rotsen. Toch is het zelfs intuïtief al duidelijk dat dit geweld niet dezelfde betekenis zal hebben als het geweld in een aflevering van Tour of Duty. In tekenfilms heeft het geweld een grappige uitwerking, die op geen enkele manier verband houdt met de dagelijkse realiteit. De invloed van een serie als Tom & Jerry op de agressie van kinderen zal dan ook minimaal zijn.
Anders is het met series die dichter bij werkelijkheid staan of in ieder geval als zodanig door het kind worden ervaren. Het gedrag van een leeftijdgenootje op het scherm is bijvoorbeeld gemakkelijker te herkennen en te imiteren dan het gedrag van een eigenwijze muis of van een groene, gespierde Hulk. Maar sommigen tekenen hierbij aan dat het er minder om gaat of het beeld aansluit bij de werkelijke leefwereld van het kind dan wel of het kind er een ideale wereld in ziet, waarin het zich graag wil verplaatsen.
De manier waarop het geweld in beeld wordt gebracht is van belang. Filmgeweld waarbij de pijnlijke gevolgen van agressieve acties buiten beeld blijven, zijn voor een kind aantrekkelijker en daardoor invloedrijker. In een serie als Tbe A-Team bijvoorbeeld vinden zeer heftige gevechten plaats met zeer zware wapens. Toch lijken de verwondingen van de vechtende partijen zich te beperken tot schaafwonden en blauwe plekken. De bloedspetters die men zou verwachten na een salvo van een mitrailleur, blijven uit, of in ieder geval buiten beeld. Hierdoor gaat alle aandacht uit naar de heroïsche daad en niet naar de negatieve gevolgen van al dat geweld.
Ook de invalshoek van een serie kan verschil maken. Wat dat betreft zijn er volgens Van der Voort belangrijke verschillen tussen Amerikaanse en Europese series. "Ik denk dat Amerikaanse politieseries in dit opzicht veel gevaarlijker zijn dan Duitse. In een serie als Miaimi Vice wordt veel meer gebruik gemaakt van geweldsmiddelen dan in bijvoorbeeld Derrick en geweld wordt opgevoerd als een aantrekkelijk middel om problemen op te lossen. Ook hebben de boeven vaak nog lol; ze genieten ervan om met de politie in de weer te kunnen. De arrestaties in Miami Vice gaan bijna altijd gepaard met veel actie en achtervolgingen. In de serie Derrick daarentegen is de lol er voor de moordenaar meteen al af. De problemen die hij ondervindt bij het verbergen en verwerken van zijn daad worden uitvoerig in beeld gebracht. Als de dader in deze serie wordt gearresteerd gebeurt het maar zelden dat hij zich verzet; meestal buigt hij het hoofd en laat hij zich meevoeren naar het bureau."

LEEFTIJD EN KARAKTER
Als een kind agressief reageert op televisiebeelden, wordt de schuld vaak aan het medium toegeschreven. Toch kan het karakter van het kind en de manier waarop de omgeving reageert, wel eens een sleutelrol spelen in de reactie van kinderen op geweld.
Leeftijd is daarbij natuurlijk van groot belang. Voor jonge kinderen kan een tekenfilm met een heks erin al tot onstuimige nachtmerries leiden; oudere kinderen zullen daar meestal om lachen. Van der Voort: "Jonge kinderen worden bang als ze het gevaar direct in beeld zien: heksen met grote, gloeiende ogen of schurken met griezelige maskers. Oudere kinderen worden ook angstig van beelden die het gevaar alleen maar suggereren, zonder dat het in beeld is gebracht. Als een film eerst beelden toont van een spelend kind in een kamer en daarna van een inbreker, weet een ouder kind deze beelden te combineren. Hieruit kan het concluderen dat het kind in de film in gevaar is. Deze dreiging van geweld is een belangrijke filmfactor."
Naarmate een kind zich ontwikkelt, zal de invloed van programma's veranderen. De invloed van externe factoren zoals televisiebeelden zal geleidelijk afnemen doordat een kind verstandelijk rijpt en een geweten vormt. Hierdoor zal het beter in staat zijn informatie op waarde te schatten. Maar aan de andere kant verandert zijn interesse, waardoor realistische beelden meer indruk maken. Van der Voort: "Jonge kinderen hebben veel belangstelling voor tekenfilms met gebeurtenissen die in de ogen van volwassenen volkomen buiten de realiteit staan. Zij zijn meestal enorm onder de indruk dat Niels Holgersson op de rug van een gans stapt en wegvliegt. Van Miami Vice snapt het kind helemaal niets. Oudere kinderen weten dat wilde ganzen niet in staat zijn te praten, noch geacht mogen worden kleine kereltjes op hun rug mee te kunnen nemen. Zij vinden tekenfilms vaak kinderachtig, waardoor deze films hun invloed verliezen. Films en series voor volwassenen worden voor deze groep juist aantrekkelijker."
Ook zal een ouder kind steeds vaker zelf beslissen hoeveel tijd het wil kijken en welke programma's het wil zien. Zelfs al is de keuze soms beperkt, doordat er bijvoorbeeld rekening moet worden gehouden met jongere broertjes en zusjes, verschillen oudere kinderen merkbaar in de waardering en aandacht voor een programma.
Naast de leeftijd is ook het karakter van het kind van belang. Kinderen verschillen in agressiviteit en dat heeft belangrijke gevolgen voor de invloed die uitgaat van gewelddadige televisieprogramma's. Agressieve kinderen zullen vaker en met meer plezier naar programma's kijken als The A-Team, Tour of Duty, Miami Vice en Hunter dan minder agressieve kinderen. Ze zullen het agressieve gedrag dat wordt getoond beter waarderen en zich meer identificeren met de hoofdrolspelers. De kans dat een agressief kind op negatieve wijze door geweldsfilms wordt beïnvloed, is daardoor hoger dan de kans dat een angstig kind op deze manier wordt beïnvloed.
Meisjes zijn over het algemeen veel minder agressief dan jongens. Tom van der Voort: "Meisjes vinden geweld ook minder aantrekkelijk. Voor meisjes wordt agressief gedrag vaak ongepast gevonden en afgekeurd. Bij een conflict geldt voor hen dat ze geacht worden zich terug te trekken, niet terug te slaan. Jongens worden daarentegen juist vaak aangemoedigd om er eens op los te slaan. Die verschillen in behandeling beginnen al in de wieg. Met jongetjes wordt vaak wilder gespeeld dan met meisjes."

RECHTVAARDIG GEBRUIK
Het is belangrijk hoe geweld wordt gewaardeerd. "Als kinderen angstig worden, dan is de kans dat ze agressief reageren heel klein. Dat is weer sterk afhankelijk van hoe het kind het geweld waardeert. Als het kind het terecht vindt dat er geweld wordt gebruikt, dan zal het misschien handenwrijvend naar gewelddadige beelden kijken. Als je het verschrikkelijk vindt, is zo'n reactie niet te verwachten."
"Tijdens de Golfoorlog hebben we op meerdere momenten de reacties van kinderen op het geweld dat zij op de televisie zagen, gemeten. De angstreacties waren over het algemeen niet erg groot. Kinderen die het geweld niet terecht vonden hadden de hoogste angstreacties. Ook was hun reactie sterk afhankelijk van de angstreacties van de ouders," aldus Van der Voort.
Ouders en opvoeders voorzien het kind van een belangrijk referentiekader van waaruit het naar televisiegeweld kijkt. Als ouders angstig of met afschuw op geweld reageren, zal het kind de getoonde beelden anders bekijken dan wanneer er slechts een afstandelijke reactie volgt.
Bij een serie of film kunnen opmerkingen als 'het is maar een film' en 'het is niet echt' de kinderen weer terugbrengen naar de realiteit van de veilige huiskamer. Tevens kan de informatie die kinderen van te voren krijgen van belang zijn. Wanneer een film wordt geïntroduceerd als 'een film over de gruwelijke gebeurtenissen ten tijde van het verzet' zal een kind deze met heel andere ogen bekijken dan wanneer dezelfde film wordt aangekondigd als 'een film over de heldendaden van het verzet'.

BEWUST LEREN KIJKEN
Volgens Van der Voort is het noodzakelijk dat kinderen leren bewust met het medium om te gaan. Qua aanbod is er volgens hem al het een en ander veranderd. "Ik heb het idee dat er steeds minder geweld op de Nederlandse televisie wordt vertoond. Tien jaar geleden was er een enorme keuze aan gewelddadige politie- en detective-series. Dat is nu sterk afgenomen, ondanks de komst van de commerciële televisie. Ook op andere punten is de inhoud veranderd. De grove stereotypen zijn bijvoorbeeld expliciet doorbroken, hoewel er nog wel een vertekend beeld wordt gegeven. Maar etnische minderheden worden niet langer ongunstig in beeld gebracht. In een serie als Miaini Vice spelen een Mexicaan en een zwarte in de hoofdrollen."
"Heel belangrijk is de manier waarop ouders met het medium omgaan. Als een ouder de indruk heeft dat een serie te serieus wordt genomen, of het kind nachtmerries krijgt, dan kan er worden afgesproken dat er niet meer naar wordt gekeken. Van zo'n ouderlijk verbod ben ik niet vies, hoewel ik zeker niet wil propageren dat het op grote schaal wordt toegepast. Het belangrijkste nadeel van het kijken naar televisie is, dat als je het heel vaak doet, andere activiteiten er onder lijden. Die andere activiteiten, zoals bijvoorbeeld lezen, spelen en huiswerk maken, zijn ook belangrijk voor de ontwikkeling van het kind."

miami2
item2